۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ در حالی وارد شصت و سومین روز از قطع گسترده اینترنت بین‌الملل در ایران می‌شویم که بر اساس تازه‌ترین داده‌های رصدخانه اینترنت، سطح دسترسی کاربران ایرانی به شبکه‌های جهانی همچنان در پایین‌ترین حد ممکن خود یعنی تنها ۱ تا ۲ درصد باقی مانده است. تا لحظه تنظیم این گزارش، اتصال کشور به اینترنت جهانی برای ۱۴۸۸ ساعت متوالی با اختلال و قطعی کامل مواجه بوده و نه تنها خبری از بازگشایی قریب‌الوقوع نیست، بلکه جدیدترین اظهارات مقامات ارشد دولتی و امنیتی حاکی از ادامه این وضعیت تا اطلاع ثانوی دارد. در این گزارش جامع، تمامی جزئیات مربوط به زمان احتمالی اتصال اینترنت بین‌الملل، آخرین مواضع مسئولان، ابعاد خسارت‌های اقتصادی، جزئیات طرح «اینترنت پرو» و چشم‌انداز آینده دسترسی ایرانیان به شبکه‌های جهانی را از زبان مقامات دولتی، منابع آگاه و گزارش‌های بین‌المللی مرور خواهیم کرد.

آخرین وضعیت اینترنت بین‌الملل ایران در ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵

بر اساس گزارش‌های نظارتی، قطع گسترده اینترنت در ایران اکنون وارد شصت و پنجمین ماه خود شده است. طبق داده‌های رصدخانه اینترنت نت‌بلاکس (NetBlocks)، اختلال و قطع کامل دسترسی به شبکه جهانی در ایران به ۱۴۸۸ ساعت رسیده و سطح اتصال کاربران ایرانی به شبکه‌های جهانی در این مدت به رقم ناچیز ۱ تا ۲ درصد سقوط کرده است. این آمار نشان می‌دهد که ایران در حال تجربه یکی از طولانی‌ترین و شدیدترین خاموشی‌های دیجیتال در سطح جهان قرار دارد.

نکته قابل توجه آنکه سال ۲۰۲۶ میلادی برای کاربران اینترنت در ایران به یک سال بحرانی تمام‌عیار تبدیل شده است. بر اساس بررسی‌های انجام شده، از ابتدای سال ۲۰۲۶ میلادی تا امروز، کاربران ایرانی مجموعاً ۶۶ روز را با قطعی کامل یا اختلال گسترده در اینترنت بین‌الملل سپری کرده‌اند؛ به این معنا که بیش از ۶۰ درصد روزهای ابتدایی سال با محدودیت جدی در دسترسی به زیرساخت ارتباطی جهانی همراه بوده است. این وضعیت، پیامدهای عمیق و چندلایه‌ای بر اقتصاد دیجیتال، بازار کار و جریان فعالیت‌های آنلاین در کشور به همراه داشته است.

مواضع رسمی مسئولان: اینترنت کی وصل می‌شود؟

در شرایطی که میلیون‌ها کاربر ایرانی انتظار بازگشایی اینترنت را می‌کشند، پاسخ مسئولان عالیرتبه دولتی با یک الفبای مشترک و یکسان صادر می‌شود: فعلاً خبری از وصل شدن نیست و زمان آن نامشخص است.

بیانیه نهایی سخنگوی دولت

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت در آخرین اظهارات خود که ساعاتی پیش منتشر شد، یک بار دیگر تأکید کرد که زمان وصل شدن اینترنت بین‌المللی به تصمیم نهادهای مختلف بستگی دارد. وی تأکید کرد: چون در شرایط جنگی هستیم، تصمیم‌گیری در این خصوص در صلاحیت نهادهای امنیتی و شورای عالی امنیت ملی است و دولت به تنهایی نمی‌تواند تصمیم‌گیرنده نهایی باشد.

این در حالی است که پیش‌تر نیز مهاجرانی در موضعی مشابه گفته بود که زمان وصل شدن اینترنت در گرو اعلام عادی شدن شرایط توسط نهادهای مرجع است. به محض اینکه شرایط از سوی نهادهای مربوطه عادی اعلام شود، وضعیت اینترنت نیز تغییر خواهد کرد.

تحلیل «اینترنت پرو» و ابعاد طبقاتی آن

یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر در قضیه اینترنت ایران، تصویب طرح موسوم به «اینترنت پرو» در شورای عالی امنیت ملی است. بر اساس این طرح، دسترسی محدود و مشروط به اینترنت جهانی برای برخی کسب‌وکارها و نهادهای خاص فراهم می‌شود، در حالی که عموم مردم همچنان از این دسترسی محروم خواهند بود.

مهاجرانی در توضیح این طرح گفت: «اینترنت پرو با مصوبه شورای عالی امنیت ملی، به منظور حفظ ارتباط کسب و کارها در شرایط بحرانی تصویب شد. ارتباطات تجاری و بعداً بخش‌های صنعتی از این اتصال بهره‌مند خواهند شد».

اما این طرح با انتقادات گسترده‌ای مواجه شده است. فعالان سیاسی و حقوقی آن را مصداق بارز تبعیض و اینترنت طبقاتی می‌دانند:

• جلال رشیدی‌کوچی، نماینده پیشین مجلس در گفتگویی صریح اعلام کرد: «من به شدت مخالف این موضوع هستم. من از هر جنبه‌ای که به این موضوع نگاه می‌کنم، چیزی در آن نمی‌بینم؛ چه از لحاظ امنیتی، چه از لحاظ اجتماعی، چه از لحاظ سیاسی. این طرح هیچ آوردهای ندارد؛ حتی از نظر اقتصادی هم هیچ آورده خاصی نمی‌تواند داشته باشد».

• سیف‌الله نیکنامی، رئیس انجمن هوشمندسازی نیز با انتقاد از این طرح افزود: «اینکه یک گروه خاص دسترسی داشته باشند و دیگران نه، قابل پذیرش نیست. اگر قرار است محدودیتی باشد، باید برای همه باشد».

موضع قاطع شورای امنیت ملی

امیرحسین ثابتی، نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی امروز با انتشار یک پیام روشن در شبکه‌های اجتماعی، پرده از واقعیت تلخ برداشت. وی تأکید کرد که اینترنت بین‌الملل با دستور شورای عالی امنیت ملی به دلیل شرایط جنگی قطع شده است و همچنان شرایط جنگی وجود دارد و فعلاً وصل نخواهد شد.

این اظهارات که در رسانه‌های مختلف بازتاب گسترده‌ای داشته، عملاً هر گونه امیدواری به بازگشایی اینترنت در روزهای آینده را با ناامیدی مواجه ساخت.

فاجعه انسانی و اجتماعی قطعی اینترنت

آمارهای رسمی و غیررسمی از فاجعه‌ای انسانی حکایت دارند که در پشت پرده قطعی اینترنت جریان دارد. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، حدود ۱۰ میلیون نفر در ایران شغل خود را به طور مستقیم یا غیرمستقیم به اینترنت وابسته داشتند؛ افرادی که اکنون در سایه قطعی اینترنت سرگردان شده‌اند.

فاجعه فقط به کسب و کار محدود نمی‌شود. در میان نظرات منتشر شده در کانال‌های خبری، درد و رنج واقعی کاربران عادی به وضوح قابل مشاهده است:

• یکی از کاربران نوشته است: «تورو خدا واتس‌اپ و اینستاگرام وصل کنید. ۶۳ روز از نامزدم خبری ندارم، بخدا وحشت زدیم».

• دیگری فریاد زده است: «همش دروغ دروغ دروغ… پدر ملت ایران رو در آوردید. مگه وصل کردن اینترنت چقدر زمان می‌بره؟ چطور اینترنت کل کشور رو در یک ثانیه قطع می‌کنید ولی موقع وصل کردن اینترنت می‌شه بصورت تدریجی؟».

• یکی دیگر ابراز نگرانی کرده است: «بعضی از مردم کار و کاسبی شون مخصوصاً با اینترنت صورت می‌گیره».

قطع اینترنت برای بسیاری از خانواده‌ها به معنای قطع ارتباط با عزیزانی است که در خارج از کشور زندگی می‌کنند. گزارش نت‌بلاکس هشدار می‌دهد که محدودیت‌های طولانی مدت به شدت ارتباط با دنیای خارج را محدود کرده و مانع از آن می‌شود که بسیاری از خانواده‌های خارج از کشور از ایمنی و سلامت خویشاوندان خود در ایران اطمینان حاصل کنند.

شکست اقتصادی خاموش: خسارت روزانه ۸۰ میلیون دلار

فاجعه قطعی اینترنت در ایران تنها یک بحران ارتباطی نیست؛ بلکه یک فاجعه اقتصادی تمام‌عرض است که هر روز به عمق آن افزوده می‌شود.

طبق اعلام افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران، هزینه روزانه قطعی اینترنت برای اقتصاد کشور بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار به صورت مستقیم و حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار با احتساب هزینه‌های غیرمستقیم برآورد می‌شود.

این ارقام به این معناست که طی شصت روز گذشته، دست کم یک میلیارد و هشتصد میلیون دلار تنها به طور غیرمستقیم به اقتصاد دیجیتال ایران ضربه وارد شده است. اگر خسارات مستقیم را نیز به آن اضافه کنیم، قطعاً از مرز دو میلیارد دلار عبور خواهیم کرد.

روایت یک فعال تجاری

آمنه خادمی، یک طراح مد در تهران در گفتگو با خبرگزاری آسوشیتدپرس از واقعیت تلخ کسب و کار خود گفت: «قطع اینترنت در چهار ماه گذشته نه تنها تجارت من، بلکه بسیاری از کسب و کارهای آنلاین را به طور کامل نابود کرده است. اینستاگرام بهترین و تنها مغازه من بود. اما اکنون صفحه استودیوی من با بیش از ۳۰ هزار دنبال‌کننده غیرفعال شده است و ماه‌هاست که یک فروش هم نداشته‌ام».

راه‌های جایگزین و هزینه‌های گزاف آنها

در این شرایط بحرانی، تنها راه ارتباطی بسیاری از مردم، فیلترشکن‌ها و کانفیگ‌های متفرقه است. اما قیمت‌های باورنکردنی باعث شده تا تنها اقشار مرفه جامعه توانایی استفاده از این ابزارها را داشته باشند.

بازار سیاه اینترنت و فیلترشکن‌ها داغ داغ است. کاربران حاضرند نیم میلیون تومان برای ۱۰ دقیقه وای‌فای بپردازند! بله درست خواندید؛ قیمت‌های نجومی برای دسترسی کوتاه مدت به شبکه‌های اجتماعی به طوری که برخی کاربران برای ۱۰ دقیقه وای‌فای نیم میلیون تومان پرداخت می‌کنند.

این اوضاع به حدی ناگوار است که یک سازمان حقوق دیجیتال هشدار داده است که ما وارد دورانی جدید از مبارزه برای حق دسترسی به اینترنت شده‌ایم؛ دورانی که دسترسی مردم به اینترنت به طبقه اجتماعی، شغل، سن و جنسیت وابسته خواهد بود.

چشم‌انداز آینده: آیا اینترنت بین‌الملل ایران وصل می‌شود؟

انتظار برای وصل شدن اینترنت بین‌الملل همچون سراب صحرا باقی مانده است. اما چه سناریوهایی پیش روی آینده اینترنت ایران قرار دارد؟

سناریوی اول: تداوم شرایط موجود

با توجه به اظهارات مسئولان ارشد امنیتی و دولتی، همچنان که شرایط جنگی پابرجاست، شورای عالی امنیت ملی مجوزی برای بازگشایی اینترنت صادر نخواهد کرد. بر این اساس، فعلاً نباید منتظر بازگشایی اینترنت بود و این وضعیت ممکن است ماه‌ها یا حتی بیش از آن ادامه یابد.

سناریوی دوم: بازگشایی تدریجی و طبقاتی

طرح «اینترنت پرو» اجرایی شده و نشان می‌دهد که دولت در تلاش است تا به سمت اینترنت طبقاتی حرکت کند. در این سناریو، ابتدا کسب‌وکارها و اصناف خاص، سپس مؤسسات و نهادهای خاص و نهایتاً در صورت کاهش تنش‌ها، بخشی از مردم عادی از اینترنت جهانی بهره‌مند خواهند شد.

رئیس انجمن هوشمندسازی با اشاره به تغییرات جزئی در فضای پروازی و ترددهای مرزی، پیش‌بینی کرد که احتمالاً ظرف ۱۰ روز آینده شاهد اتفاقات مثبت‌تر و گشایش‌های نسبی در وضعیت شبکه باشیم، اما این بازگشایی شاید به طور کامل نخواهد بود.

سناریوی سوم: اینترنت ملی دائم

نگران‌کننده‌ترین سناریو برای آینده اینترنت ایران است. بر اساس گزارش سازمان‌های رصدگر بین‌المللی، ایران به سمت جدایی کامل از اینترنت جهانی و موفقیت در راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات (NIN) حرکت می‌کند؛ شبکه‌ای که جایگزین اینترنت جهانی می‌شود و در آن کاربران تنها می‌توانند به سایت‌ها و سرویس‌های داخلی دسترسی داشته باشند.

بر اساس گزارشی از گاردین، کادر رهبری ایران قصد دارد ارتباط خود را با اینترنت جهانی به طور دائمی قطع کند و تنها افرادی را که گزینش می‌شوند، به اینترنت متصل سازد. اگر چه این سناریو هنوز علنی نشده، اما بسیاری از کارشناسان آن را عملی می‌دانند.

توصیه‌های فوری برای کسب‌وکارهای اینترنتی

در شرایط فعلی، کسب‌وکارهایی که به اینترنت وابسته هستند با چالش جدی مواجه شده‌اند. در ادامه چند راهکار فوری ارائه می‌شود:

1. مهاجرت به پلتفرم‌های داخلی: هر چند کیفیت و سرعت شبکه داخلی اندک است، اما راه‌اندازی فروشگاه‌های اینترنتی در بستر پلتفرم‌های داخلی راه گریز ناپذیری است. به گفته انجمن هوشمندسازی، در این مدت، پلتفرم‌های داخلی نتوانستند ضعف‌های خود را برطرف کنند و هنوز با تأخیرهای طولانی در انتقال اطلاعات مواجه هستند، اما به هر حال این مسیر اجباری است.

2. ایجاد بک‌آپ آفلاین: اطلاعات و دیتابیس خود را مرتباً در هارد دیسک‌های خارجی بک‌آپ بگیرید.

3. پیگیری از طریق انجمن‌ها و سندیکاها: سندیکاهای صنفی می‌توانند درخواست خود را برای دسترسی به «اینترنت پرو» ارائه دهند.

4. مدیریت ارتباط با مشتریان خارجی: برای پیگیری سفارشات خارجی از تماس‌های تلفنی، ایمیل‌های جایگزین و پیام‌رسان‌های خاص استفاده کنید.

جمع‌بندی و پاسخ نهایی: کی اینترنت وصل می‌شود؟

واقعیت تلخ آن است که با توجه به تازه‌ترین اظهارات مقامات ارشد امنیتی و دولتی، اکنون نمی‌توان زمان دقیقی برای وصل شدن اینترنت بین‌الملل پیش‌بینی کرد. تا زمانی که شورای عالی امنیت ملی اعلام کند که «شرایط جنگی» به پایان رسیده یا «شرایط عادی» حاکم شده است، اینترنت قطع باقی خواهد ماند.

• سخنگوی دولت بر این نکته تأکید دارد که زمان بازگشایی در گرو تصمیم نهادهای مختلف است و دولت نقشی در آن ندارد.

• نماینده مجلس با صراحت اعلام می‌کند که «فعلاً اینترنت وصل نخواهد شد».

• داده‌های فنی نشان می‌دهد که بیش از دو ماه است که سطح اتصال کاربران ایرانی به ۱ تا ۲ درصد رسیده است.

• و در عین حال، حسرت و فریاد مردم در شبکه‌های اجتماعی هر روز بلندتر می‌شود.

در چنین شرایطی، تنها اطمینانی که می‌توان داشت این است که: تا اطلاع ثانوی، اینترنت بین‌الملل ایران وصل نخواهد شد. روزهای سختی پیش روی اقتصاد دیجیتال ایران قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود که با ادامه این روند، کسب و کارهای بیشتری از گردونه خارج شوند. امید به بازگشایی در میان مسئولان وجود ندارد، اما فریادهای بلند مردم همچنان طنین‌انداز است و شاید روزی این فریادها به نهادهای تصمیم‌گیر برسد.