معضل جدید جامعه ایران؛ اینترنت نه یک ابزار، بلکه هویت میلیون‌ها ایرانی است

در روزهایی که اینترنت ثابت و همراه در بسیاری از مناطق ایران با اختلالات بی‌سابقه و طولانی‌ترین خاموشی‌های سراسری تاریخ جهان مواجه شده، یک گزارش تحلیلی جدید پرده از واقعیتی تلخ برمی‌دارد. آنچه پیش از این صرفاً یک «مشکل فنی» یا «ابزاری برای اعمال محدودیت» تلقی می‌شد، اکنون چهره دیگری نشان داده است: نبردی تمام‌عیار بر سر هویت اجتماعی و اقتصادی قشر بزرگی از جامعه.

بر اساس این گزارش که به بررسی ابعاد جامعه‌شناختی این پدیده پرداخته، اینترنت برای نسلی از ایرانیان – به‌ویژه طبقه متوسط شهری – دیگر یک «وسیلۀ لوکس» یا یک «کالای مصرفی» نیست. اینترنت به بخش جدایی‌ناپذیری از هویت فردی، جایگاه حرفه‌ای و منبع اصلی کرامت اجتماعی آنان تبدیل شده است. در نتیجه، هر بار که این خاموشی دیجیتال رخ می‌دهد، هزاران داستان واقعی از سقوط درآمد، تعدیل نیرو، افسردگی و بازگشت به مشاغل خاکستری در پشتِ آن پنهان می‌ماند.

وقتی اینترنت، «سبک زندگی» مردم ایران را بازتعریف می‌کند

وابستگی عمیق به اقتصاد دیجیتال

برای درک ابعاد این بحران، باید نگاهی به زیست روزمره طبقه متوسط شهری در یک دهه اخیر انداخت. این قشر که عمدتاً نتیجه تحرکات اجتماعی صعودی در دهه‌های گذشته است، تمام زوایای زندگی خود را به فضای آنلاین گره زده است. خرید و فروش از فروشگاه‌های اینترنتی بین‌المللی، تولید محتوا، بلاگری، شرکت در کلاس‌های آموزشی مجازی، انجام پروژه‌های آزادکاری (فریلنسری) برای کارفرمایان خارجی، مدیریت دارایی‌های دیجیتال مانند ارزهای رمزپایه و حتی دوستیابی و شبکه‌سازی اجتماعی، همه و همه به یک شریان حیاتی وابسته است: اینترنت پرسرعت و آزاد جهانی.

گزارش‌های متعدد تأیید می‌کنند که میلیون‌ها ایرانی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از اقتصاد دیجیتال امرار معاش می‌کنند. هرچند آمار دقیقی از حجم این اقتصاد در دست نیست، اما نشانه‌های میدانی از گستردگی آن حکایت دارد: از نوجوانی که در یک روستای دورافتاده، محتوای انگلیسی یاد می‌گیرد تا خانواری که هزینه خرد خود را از طریق فروش صنایع دستی در شبکه‌های اجتماعی تأمین می‌کند.

نمونه‌ای ملموس و روزمره

تصور کنید یک تولیدکننده محتوا در شمال تهران، یک طراح گرافیک آزادکار در اصفهان و یک فروشنده آنلاین پوشاک در یکی از روستاهای اطراف شیراز را. این سه نفر، با وجود تفاوت در مکان و شغل، یک نقطه اشتراک حیاتی دارند: آنها «هویت حرفه‌ای» خود را مدیون اتصال دائم به جهان هستند.

هنگامی که اینترنت قطع می‌شود، اول از همه درآمدشان کاهش می‌یابد. سپس، به مرور، اعتمادبه‌نفس حرفه‌ای خود را از دست می‌دهند. آنها نمی‌توانند به مشتریان بین‌المللی پاسخ دهند، نمی‌توانند محتوای جدید تولید کنند و از حلقه رقابت خارج می‌شوند. در گام بعدی، اگر این وضعیت طولانی شود، به‌ناچار به مشاغل سنتی، غیررسمی یا حتی اقتصاد زیرزمینی روی می‌آورند. این، دقیقاً همان نقطه‌ای است که یک «بحران اقتصادی» به یک «بحران هویت اجتماعی» تبدیل می‌شود.

فروپاشی هویت و کرامت؛ بازخوانی جامعه‌شناختی یک فاجعه خاموش

از «حس تعلق» تا «احساس حذف شدن»

جامعه‌شناسی دیجیتال در دهه اخیر مفهوم جدیدی به نام «هویت متصل» را مطرح کرده است. بر این اساس، در دنیای امروز، «حس تعلق» افراد به گروه‌های اجتماعی و «احساس کرامت» آنان، بیش از هر زمان دیگری به ارتباطات پایدار دیجیتال وابسته شده است. فرد هنگام ارسال پیام، دریافت لایک، انجام یک تراکنش مالی یا دریافت یک پروژه جدید، در واقع هویت خود را بازتولید می‌کند.

حال تصور کنید ناگهان این بازخوردها قطع شود. نه پیامی ردوبدل می‌شود، نه پولی به حساب واریز می‌گردد و نه مخاطبی بازخوردی نشان می‌دهد. نتیجه چیست؟ احساس «حذف شدن از جهان». انسان قرن بیست‌ویکم در این وضعیت، آنچنان سرگشته و تنها می‌شود که جامعه‌شناسان کلاسیک، آن را «بحران هویت» می‌نامند. فرد دیگر نمی‌تواند نقش قبلی خود را در خانواده، جامعه و بازار کار ایفا کند. او خود را در جایگاهی بسیار پایین‌تر از آنچه بدان عادت داشته می‌بیند.

پیامدهای روانی و اجتماعی فروپاشی کرامت

این افت ناگهانی پایگاه اجتماعی، تبعات روانی عمیقی دارد. تحقیقات میدانی حکایت از موارد زیر در میان آسیب‌دیدگان خاموشی‌های مکرر دارد:

• خودسرزنشگری و افسردگی: فرد تصور می‌کند که «دیگر به درد نمی‌خورد» یا «فرصت‌ها را از دست داده است».

• ناامیدی مزمن: وقتی الگوی درآمدی و سبک زندگی بارها و بارها مختل می‌شود، حس سرمایه‌گذاری برای آینده از بین می‌رود.

• رفتارهای پرخاشگرانه: در موارد شدیدتر، فرد برای جبران احساس تحقیر و بیکرامتی، به واکنش‌های تند و غیرمنطقی در محیط پیرامون دست می‌زند.

هم‌نشینی تورم، فشار معیشتی و خاموشی؛ طلسم «آنومی اجتماعی»

از فشار اقتصادی تا فروپاشی اخلاق روزمره

تنها مشکل، بحران هویت فردی نیست. این بحران در بستر بیماری‌های مزمن اقتصاد ایران رخ می‌دهد: تورم افسارگسیخته، کاهش ارزش پول ملی و فشار سنگین بر بودجه خانوار. وقتی نان شب به سختی تأمین می‌شود و در کنار آن، شریان اصلی درآمدزایی و هویت‌یابی هم قطع می‌گردد، جامعه وارد فاز خطرناکی می‌شود.

جامعه‌شناسان کلاسیک از امیل دورکهایم تا رابرت مرتون، این وضعیت را «آنومی» (Anomie) می‌نامند. آنومی یعنی زمانی که ارزش‌ها و هنجارهای اخلاقی در اثر فشارهای ساختاری و اقتصادی، «ذوب» می‌شوند و کارایی خود را برای هدایت رفتار افراد از دست می‌دهند. در این حالت، فرد برای حفظ یا بازگرداندن کرامت از دست رفته خود، دست به هر کاری می‌زند؛ حتی کارهایی که خود در شرایط عادی آنها را زشت و ناپسند می‌داند.

کوره تنش؛ آماده برای انفجار با یک جرقه کوچک

نتیجه چنین وضعیتی، ایجاد «محیط اجتماعی متراکم و ملتهب» است. هوا پر از دود خشم فروخورده و اضطراب مزمن است. دیگر نیازی به یک رویداد بزرگ نیست. یک بحث ساده در صف نانوایی، یک بوق ممتد در ترافیک، یک نگاه طولانی در اتوبوس یا مترو، یا یک اختلاف جزئی مالی می‌تواند مانند یک جرقه، این خشم انباشته را شعله‌ور سازد.

در سال‌های اخیر، نمونه‌های متعددی از این الگو را دیده‌ایم: خشونت‌های خیابانی ناگهانی که ریشه در یک علت سطحی دارند اما در عمق، ریشه در اقتصاد متلاشی و خاموشی هویت دارند. اینترنت، تازه‌ترین و شاید مهم‌ترین عامل تشدید این وضعیت است.

فراتر از آمار؛ بهای سنگینی که تمام جامعه خواهد پرداخت

هزینه فرسایش طبقه متوسط

لازم به ذکر است که همه اعضای طبقه متوسط به یک شکل سقوط نمی‌کنند. برخی خانواده‌ها سرمایه اجتماعی یا ذخیره مالی بیشتری دارند و تاب‌آوری بالاتری نشان می‌دهند. همچنین نباید «انعطاف‌پذیری تاریخی جامعه ایرانی» را نادیده گرفت؛ مردمی که بارها از دل بحران‌ها راهی به بیرون یافته‌اند. با این حال، قضاوت بر اساس روند فعلی، روشن است: تکرار سیاست قطع اینترنت به عنوان ابزار کنترل یا اعمال فشار، در بلندمدت، فرسایش جایگاه طبقه متوسط را تسریع می‌کند.

هزینه این اتفاق تنها اقتصادی نیست. این هزینه، اجتماعی و انسانی است: مهاجرت نخبگان و افراد متخصص (فرار مغزها)، نابودی سرمایه اجتماعی، از دست رفتن اعتماد به نهادهای حاکمیتی و آینده، و در نهایت، تبدیل جامعه به فضایی خشمگین، بی‌اعتماد و گسیخته از هرگونه همبستگی ملی.

نتیجه‌گیری: آیا جامعه «دیجیتال‌زدایی اجباری» را تحمل می‌کند؟

بررسی میدانی وضعیت موجود نشان می‌دهد که این خاموشی‌های مکرر، بیش از آنکه کمکی به تأمین امنیت یا اهداف اعلام‌شده بکنند، هزینه‌های هنگفتی برای جامعه ساخته‌اند. اینترنت در ایران دیگر یک «امر لوکس» یا یک «ابزار سرگرمی» نیست. اینترنت، زیرساخت هویت و معیشت میلیون‌ها شهروند ایرانی است.

اگر سیاست‌گذاران هنوز به این باور نرسیده‌اند، بد نیست از زاویه‌ای دیگر به قضیه نگاه کنند: حفظ اینترنت آزاد و پایدار، نه فقط یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک الزام برای جلوگیری از فرسایش کرامت اجتماعی، پیشگیری از «آنومی» و حفظ حداقل‌های انسجام ملی است.

سؤال نهایی این است: وقتی هویت یک طبقه کلیدی و پویای جامعه اینچنین به خاموشی سپرده می‌شود، چه چیزی از «جامعه» باقی می‌ماند؟ شاید زمان آن رسیده باشد که سیاست‌گذاران، فراتر از ملاحظات کوتاه‌مدت و لحظه‌ای، به هزینه‌های بلندمدت این «دیجیتال‌زدایی اجباری» بیندیشند. جامعه بدون طبقه متوسط پویا، نه فقط از نظر دیجیتال، بلکه از نظر اجتماعی نیز کاملاً «آفلاین» و از حرکت بازخواهد ماند.